नेपालअखबार,काठमाडौँ । नेपालमा विनाशकारी बाढी किन गयो र यसले कसरी यति तीव्र रूप लियो? चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान (क्यास) अन्तर्गतको इन्स्टिच्युट अफ तिब्बती प्लेटो रिसर्चको नेतृत्वमा रहेको संयुक्त अनुसन्धान टोलीले अगस्ट २०२६ मा गएको यस विपद्को अन्तर्निहित कारणहरूको अध्ययनमा नयाँ तथ्य पत्ता लगाएको सिन्ह्वा समाचार एजेन्सीले जनाएको छ।
२६ अगस्ट २०२६ को बिहान नेपालको लाङ्टाङ लिरुङको उत्तरी भिरालो भागको उच्च हिमाली क्षेत्रमा बरफ र चट्टानसहितको ठुलो हिमपहिरो गएको थियो। खसेका ती सामग्री गहिरो खोल्सा हुँदै उच्च गतिमा बगेर विनाशकारी लेदोसहितको बाढीमा परिणत भई चीनको सिजाङ (तिब्बत) क्षेत्रस्थित केरुङ बन्दरगाहमा बज्रिँदा ठुलो मानवीय क्षति हुनुका साथै भौतिक संरचनामा व्यापक नोक्सानी भएको थियो।
विपद्लगत्तै उक्त इन्स्टिच्युटको नेसनल तिब्बती प्लेटो डाटा सेन्टरले तत्कालै आपत्कालीन प्रतिकार्य सुरु गर्यो। रिमोट–सेन्सिङ अवलोकन, आधारभूत तथ्याङ्क र नमुना सिमुलेसनलाई एकीकृत गरी अनुसन्धानकर्ताहरूले विपद्को विस्तार, प्रभावित क्षेत्र र हुनसक्ने सम्भावित जोखिमको द्रुत मूल्याङ्कन गरेका थिए।
यसै कार्यमा टेकेर अनुसन्धान टोलीले विपद्अघि र पछिका भूउपग्रह तस्बिर, भौगोलिक तथ्याङ्क, भूकम्प मापन केन्द्रका रेकर्ड, घटनास्थलका सर्भिलेन्स फुटेज तथा अन्य भिडियो सामग्रीलाई संयोजन गर्यो। एक एकीकृत स्पेसियल एन्ड टेम्पोरल प्रणालीको प्रयोग गर्दै अनुसन्धानकर्ताहरूले ‘मुहान क्षेत्रको अस्थिरता र उच्च हिमाली क्षेत्रको पहिरोदेखि उपत्यकामा मिसिन आएका बाह्य सामग्री, बन्दरगाहमा परेको असर र तल्लो तटीय क्षेत्रको फैलावट’सम्मको सम्पूर्ण विपद् शृङ्खलाको पुनर्निर्माण गरे।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यस अध्ययनले विपद्को समयमा के भयो भन्ने कुरा मात्र पहिचान नगरी यो किन भयो र यसको विनाशकारी शक्ति कसरी त्यति धेरै बढ्यो भन्ने कुराको पनि व्याख्या गर्न खोजेको छ।
अध्ययनले विपद् हुनुभन्दा अघिका महिनाहरूमा मुहान क्षेत्रमा वर्षा सामान्यभन्दा कम भएको र घटना हुनुअघि उल्लेख्य रूपमा ठुलो वर्षा नभएको पत्ता लगाएको छ।
यसको सट्टा अनुसन्धानकर्ताहरूले वर्षौँदेखिको तुलनात्मक रूपमा द्रुत हिमनदीको बहाव र हिमनदीको अन्तिम विन्दुतिर बरफको निरन्तर प्रवाह, साथै विपद्अघिको वसन्त र ग्रीष्म ऋतुमा सामान्यभन्दा बढी बढेको तापक्रमले उच्च उचाइमा पग्लिएको पानीको मात्रा बढाएको र पर्माफ्रोस्ट (जमेको माटो) पग्लिने क्रमलाई तीव्र बनाएको तथ्य फेला पारे।
यी सबै कारणले संयुक्त रूपमा बरफ र चट्टानबिचको सतहको स्थिरतालाई कमजोर बनाएको हुनसक्छ। यसैकारण लामो समयको परिवर्तनपछि अन्ततः हिमनदी अचानक अस्थिर बनेको हुनसक्ने निष्कर्ष निकालिएको छ।
उपलब्ध प्रमाणहरू कुनै एउटा मात्र र निश्चित तात्कालिक कारण पहिचान गर्न अझै पर्याप्त नभएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्। यद्यपि, यी निष्कर्षहरूले यो विपद् छोटो समयको तीव्र वर्षाले मात्र निम्त्याएको होइन भन्ने सङ्केत गर्छन्।
अर्को प्रमुख निष्कर्ष के छ भने, अन्तिम विनाशको मापन सुरुमा खसेको पहिरोको मात्राले मात्र नभई भग्नावशेष तल्लो तटीय क्षेत्रतर्फ बग्दै गर्दा बाटोमा थपिएका ठुलो मात्राका अन्य सामग्रीले तय गरेको थियो।
अध्ययनअनुसार बग्ने बाटोमा भएको भूक्षय र बाह्य सामग्रीको सम्मिश्रण सुरुवाती पहिरोपछिका सामान्य सहायक प्रक्रियाहरू मात्र थिएनन्, बरु तल्लो तटीय क्षेत्रमा विपद्को तीव्रता निर्धारण गर्ने महत्त्वपूर्ण कारकहरू थिए।
करिब २२ किलोमिटर लामो उपत्यका हुँदै बरफ र चट्टानका भग्नावशेषहरू बग्ने क्रममा यसले लगातार नदीको पिँध खनेको, नदी र उपत्यकाका भिरालो भागबाट सामग्रीहरू समेटेको र नदीको पानीसँग मिसिएको थियो। यही प्रक्रियाले सुरुवाती उच्च हिमाली बरफ–चट्टानको हिमपहिरोलाई केरुङ बन्दरगाहमा विनाशकारी क्षति पुर्याउन सक्ने विशाल लेदोमा परिणत गरेको थियो।
अनुसन्धानकर्ताहरूले मुख्य घटना हुनुभन्दा केही घण्टाअघि सम्भावित महत्त्वपूर्ण सङ्केतहरू पनि पत्ता लगाएका थिए। भूकम्प मापन केन्द्रका रेकर्डहरूले मुख्य पहिरो खस्नुभन्दा केही घण्टाअघि मुहान क्षेत्रमा थुप्रै स्पष्ट असामान्य सङ्केतहरू देखाएका थिए, जसमध्ये केही सङ्केतहरू घटनास्थलमा देखिएको साना स्तरका बरफ र हिउँको चालसँगै एकै समयमा रेकर्ड भएका थिए।
यी निष्कर्षहरूले बृहत् स्तरको अस्थिरता हुनुअघि मुहान क्षेत्रमा साना स्तरका सामग्रीहरू खस्ने प्रक्रिया पटक-पटक भएको हुनसक्ने देखाउँछन्।
अनुसन्धान टोलीले यी सङ्केतहरूलाई धेरै भूकम्प मापन केन्द्रका तथ्याङ्क, इन्फ्रासाउन्ड अवलोकन र भिडियो फुटेजको प्रयोग गरेर अझै मूल्याङ्कन गर्न बाँकी रहेको बताएको छ। तैपनि, यिनीहरूले उच्च पहाडी हिमनदीहरूमा हुने अल्पकालीन अस्थिरताका प्रक्रियाहरू पहिचान गर्न तथा यस्ता विपद्हरूको अनुगमन र पूर्वसूचना प्रणालीका सम्भावित उपायहरू खोज्न नयाँ सूत्र प्रदान गर्न सक्छन्।
जलवायु तापक्रम वृद्धिको पृष्ठभूमिमा, उच्च उचाइ र चिसो क्षेत्रहरूमा हुने हिममण्डल (क्रायोस्फेरिक) विपद्हरूको जोखिम मूल्याङ्कन गर्दा अब कुनै निश्चित मुहान क्षेत्रमा रहेको सामग्रीको मात्रा अनुमान गर्नमा मात्रै केन्द्रित हुनुहुँदैन भन्ने कुरा अध्ययनले औंल्याएको छ।
यसको सट्टा, मुहान क्षेत्रको स्थिरता र बग्ने बाटोमा थपिन सक्ने सामग्रीको सम्भावनादेखि लिएर तल्लो तटीय क्षेत्रका मानिसहरू र भौतिक संरचनाहरूको जोखिमसम्मको सम्पूर्ण विपद् शृङ्खलालाई समेट्ने गरी विस्तृत मूल्याङ्कन गर्न अनुसन्धानकर्ताहरूले आह्वान गरेका छन्।
अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, जोखिमको वास्तविक स्तर ‘पहाडबाट कति सामग्री खस्छ’ भन्ने कुरामा मात्र नभई ‘उपत्यकाको बाटो हुँदै थप कति सामग्री मिसिन सक्छ’ र ‘त्यसबाट सिर्जित विपद् शृङ्खलाको बाटोमा कुन-कुन महत्त्वपूर्ण भौतिक संरचना र मानव बस्ती पर्छन्’ भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुने अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।
विज्ञहरूले यो विपद्लाई उच्च पहाडी हिमनदीको अस्थिरता कसरी भूक्षय र बाटोमा थपिएका अन्य सामग्रीका कारण द्रुत रूपमा विकसित भई तल्लो तटीय उपत्यकाहरूलाई जोखिममा पार्ने अति विनाशकारी लेदोमा परिणत हुन सक्छ भन्ने कुराको स्पष्ट उदाहरण भएको बताएका छन्।
यो अनुसन्धानले विपद्पछिको आपत्कालीन उद्धार कार्य, मूल्याङ्कन र पुनर्निर्माणका लागि महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक आधार प्रदान गरेको छ। साथै, यसले सीमापार विपद् अनुगमन र पूर्वसूचना, जोखिम मूल्याङ्कन र हिमाली क्षेत्रभरि समन्वयात्मक रोकथाम तथा प्रतिकार्य प्रयासहरूका लागि नयाँ वैज्ञानिक सहयोगसमेत उपलब्ध गराउँछ।
यो अध्ययन चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान (क्यास) को इन्स्टिच्युट अफ तिब्बती प्लेटो रिसर्च, युनान विश्वविद्यालय, द चाइनिज युनिभर्सिटी अफ हङकङ, उहान विश्वविद्यालय, सेन्ट्रल साउथ विश्वविद्यालय, प्राकृतिक स्रोतका लागि चाइना एरो जियोफिजिकल सर्भे एन्ड रिमोट सेन्सिङ सेन्टर, क्यास नर्थवेस्ट इन्स्टिच्युट अफ इको-इन्भाइरोमेन्ट एन्ड रिसोर्स, क्यास एरोस्पेस इन्फर्मेसन रिसर्च इन्स्टिच्युट, दिगो विकास लक्ष्यका लागि बिग डाटाको अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान केन्द्र र अन्य संस्थाहरूले संयुक्त रूपमा गरेका हुन्।
यी निष्कर्षहरू मंगलबार चिनियाँ शैक्षिक जर्नल ‘चाइनिज साइन्स बुलेटिन’मा प्रकाशित भएका हुन्।